KAWIH

 

Unsur-Unsur Kawih

Rumpaka dina kawih, kakawihan, jeung tembang téh mibanda ajén sastra. Umumna ditulis dina wangun puisi sisindiran atawa puisi bebas. Ku kituna, rumpaka kawih, kakawihan, jeung tembang téh mibanda unsur-unsur puisi. Upamana waé diwangun ku bait (pada), jajaran (padalisan), purwakanti, gaya basa, jeung kecap-kecap (diksi) anu dipakéna dipilih pisan. Kitu deui bisa dipaluruh naon témana, kumaha nadana, amanatna, jeung naon nu dicaritakeunana.

Unsur-unsur dina rumpaka kawih téh saperti kieu:

a. Adegan Lahir

Nu dimaksud adegan lahir téh nyaéta unsur fisik rumpaka kawih di sawang tina wangunna. Nu kaasup kana adegan lahir rumpaka kawih, di antarana waé:

1. Wangun (tipografi)
   Rumpaka kawih téh ditulisna béda-béda, upamana waé aya nu sapada, dua pada, jeung saterusna. Tina sapadana gé teu matok siga sisindiran atawa pupuh, bébas kumaha pangarangna.
2. Pilihan kecap(diksi)
   Rumpaka kawih nu alus téh gumantung kana kecap-kecap anu dipaké ku pangarangna. Biasana sok kapanggih kecap-kecap anu geus langka dipaké (arkaik), tuluy dipaké nuliskeun kawih. Upamana waé, kecap asih diganti jadi kecap durijat, atawa kecap sedih diganti jadi kecap tunggara.
3. Citraan(imaji)
   Citraan atawa imaji téh nyaéta pangaruh kecap ka nu maca atawa ngaregepkeun kawih. Biasana mah aya patalina jeung naon anu karasa, katempo, jeung kadéngé ku nu maca atawa ngaregepkeun tina kecap-kecap anu aya dina kawih. Citraan dina rumpaka kawih sifatna bisa citraan swara (auditif), citraan panempo (visual), jeung citraan pangrasa (taktil). Rumpaka kawih nu alus téh taya lian anu bisa ngabalukarkeun nu maca atawa ngaregepkeunana téh milu ngarasaeun kana naon anu ditepikeun dina éta kawih.
4. Gayabasa(figuratif)
   Gaya basa dina rumpaka kawih téh bisa ngabalukarkeun ayana harti konotatif. Gaya basa dina rumpaka kawih bisa nimbulkeun harti nu bénghar kana eusina. Kawih téh jadi prismatis, hartina bisa mibanda harti anu mundel, jero, tur loba. Dina basa Sunda aya sawatara gaya basa, upamana mijalma, ngasor, kadalon, rarahulan, jsté.
5. Purwakanti
   Purwakanti nyaéta padeukeutna sora kecap boh di awal, di tengah, atawa di tungtung ungkara kalimah. Nilik kana perenahna, purwakanti téh bisa ngaréndéng dina sakalimah atawa sapadalisan, bisa ogé ngarantuy antar padalisan. Ku lantaran kitu, purwakanti téh aya nu ngajajar (purwakanti rantayan), anu ngarantuy (purwakanti runtuyan), atawa gabungan boh rantayan boh runtuyan. Nurutkeun M.A. Salmun, purwakanti téh aya 10 rupa: purwakanti pangluyu, purwakanti maduswara, purwakanti cakraswara, purwakanti laraswara, purwakanti larasmadya, purwakanti laraswekas, purwakanti mindoan kawit, purwakanti mindoan wekas, purwakanti mindoan kecap, jeung purwakanti margaluyu.

Titénan deui rumpaka kawih ieu di handap!

Sinatri ada natala
Béla bangsa jeung nagara
Dibarengan tékad suci
Berjuang keur lemah cai

(padalisan ka-1 → pada/ bait)

Rumpaka di luhur téh jumlahna sapada (bait). Sapadana diwangun ku opat padalisan (jajaran). Dina rumpaka di luhur, aya sora-sora anu sarua di unggal padalisan. Dina padalisan kahiji jeung kadua, nu sarua téh sora [a]. Dina padalisan katilu jeung kaopat, nu sarua téh sora [i]. Sora-sora nu sarua dina rumpaka kawih kitu téh disebutna purwakanti. Cindekna nu disebut purwakanti téh nyaéta padeukeutna atawa saruana sora kecap dina ungkara kalimah.

Nilik perenahna, purwakanti téh aya dua. Saruana atawa padeukeutna sora kecap nu ngajajar ka gigir dina sapadalisan disebut purwakanti rantayan. Contona rumpaka kawih di luhur. Ari sarua atawa padeukeutna sora kecap nu ngarantuy ka handap tur biasana aya di tungtung ungkara padalisan mah disebutna purwakanti runtuyan.

---

b. Adegan Batin

Adegan batin rumpaka kawih mah teu katémbong langsung, tapi kudu diteuleuman atawa dirarasakeun. Carana bisa dibaca sababarah kalikeun atawa disungsi kumaha eusi atawa maksudna.

1. Jejer (sense)
   Jejer téh poko pikiran anu aya dina rumpaka kawih. Téma téh gagasan poko anu rék ditepikeun ku pangarang ka nu maca. Téma dina rumpaka kawih rupa-rupa, aya téma kaagamaan, kamanusaan, cinta ka lemah cai, jsté. Upamana waé rumpaka kawih “Tanah Sunda” di luhur téh nyaritakeun kaayaan Tanah Sunda anu keur harénghég. Jadi bisa dicindekkeun témana téh ngeunaan cinta ka lemah cai (sarakan).
2. Rasa (feeling)
   Rasa téh ngajiwaan eusi rumpaka kawih. Rasa dina rumpaka kawih bisa kapanggih sabada dibaca. Naha dibacana téh …

 

PROCEDURE TEXTS

         Procedure text is a type of text that provides a series of steps or instructions to achieve a specific goal. Its primary purpose is to explain how to make, operate, or do something through a sequence of actions.

​1. Social Function

​The main goal of a procedure text is to show how something is done through a sequence of steps, enabling the reader to reach the desired outcome successfully.

​2. Generic Structure

​A typical procedure text consists of three main parts:

​Goal (The Title): States what is to be made or done (e.g., "How to Make Fried Rice" or "How to Operate a Vacuum Cleaner").

​Materials/Ingredients: A list of things needed to complete the task. (Note: This is optional in "How-to-do" texts like "How to Dance the Tortor").

​Steps/Methods: The series of instructions presented in logical, chronological order.

​3. Language Features

​Procedure texts use specific linguistic patterns to ensure the instructions are clear:

​Imperative Sentences: Uses command words (e.g., Cut, Mix, Stir, Plug in).

​Simple Present Tense: Focuses on general truths and current actions.

​Temporal Conjunctions: Words that show sequence (e.g., First, Second, Then, Next, Finally).

​Adverbs of Manner: Words that describe how an action should be done (e.g., Carefully, Slowly, For 5 minutes).

​4. Common Examples

​Recipes: How to cook a specific dish.

​Manuals: How to use an appliance or electronic device.

​Tutorials: How to edit a video or create a social media account.

​Rules/Safety: Procedures for a fire drill or game rules.

To provide a deeper look at Procedure Text, it is helpful to understand how it differs depending on the context and the specific techniques used to make instructions effective.

​1. Types of Procedure Texts

​Not all procedure texts look like recipes. They generally fall into three categories:

​Manuals: Focus on how to operate or use a device. (e.g., How to use a DSLR camera).

​Recipes: Focus on food and beverages, emphasizing precise measurements and timing.

​Protocols/Tips: Focus on a specific set of behaviors or rules. (e.g., How to live a healthy life or How to stay safe during an earthquake).

​2. Deep Dive: Linguistic Details

​Beyond the basic structure, the language used is designed for precision and clarity:

​        A. Action Verbs (Command Words)

​Every step usually begins with an action verb. These are "doing" words that tell the reader exactly what movement to make.

​Example: Slice the onions, Pour the water, Press the button.

​        B. Logical Connectives

​These are essential for the "sequence" part of the text. Without them, the reader might get the order mixed up.

​First, prepare the tools.

​Then, connect the cable.

​After that, wait for the light to turn green.

​Finally, the machine is ready to use.

​        C. Technical Accuracy

​In professional or technical procedure texts, authors often include Adverbs of Quantity or Time. Instead of just saying "boil the water," a detailed text will say, "boil the water for 10 minutes" or "add two tablespoons of sugar."

​3. Visual Layout and Formatting

​Procedure texts often rely on visual cues to help the reader scan information quickly:

​Numbered Lists: Used for the steps because order is critical.

​Bullet Points: Used for the materials or ingredients because order usually doesn't matter there.

​Illustrations: Often used to show what a specific step (like a "clove hitch knot" or a "simmering sauce") should look like.

​4. Why Procedure Text Matters

​The ultimate goal is reproducibility. A well-written procedure text ensures that any person, regardless of their background, can follow the steps and get the exact same result every time.

(terjemahan)

Teks Prosedur: Definisi dan Penjelasan Lengkap

Teks prosedur adalah jenis teks yang memberikan serangkaian langkah atau instruksi untuk mencapai tujuan tertentu. Tujuan utamanya adalah untuk menjelaskan cara membuat, mengoperasikan, atau melakukan sesuatu melalui urutan tindakan.

1. Fungsi Sosial

Tujuan utama dari teks prosedur adalah untuk menunjukkan bagaimana sesuatu dilakukan melalui urutan langkah-langkah, sehingga pembaca dapat mencapai hasil yang diinginkan dengan sukses.

2. Struktur Umum (Generic Structure)

Teks prosedur yang tipikal terdiri dari tiga bagian utama:

• Tujuan/Goal (Judul): Menyatakan apa yang akan dibuat atau dilakukan (contoh: "Cara Membuat Nasi Goreng" atau "Cara Mengoperasikan Penyedot Debu").

• Bahan/Material: Daftar hal-hal yang diperlukan untuk menyelesaikan tugas tersebut. (Catatan: Ini bersifat opsional dalam teks "cara melakukan sesuatu" seperti "Cara Menari Tari Tortor").

• Langkah-langkah/Metode: Serangkaian instruksi yang disajikan secara logis dan berurutan secara kronologis.

3. Fitur Kebahasaan (Language Features)

Teks prosedur menggunakan pola linguistik khusus untuk memastikan instruksi jelas:

• Kalimat Perintah (Imperative Sentences): Menggunakan kata kerja perintah (contoh: Potong, Campur, Aduk, Hubungkan).

• Simple Present Tense: Fokus pada kebenaran umum dan tindakan saat ini.

• Kata Penghubung Urutan (Temporal Conjunctions): Kata-kata yang menunjukkan urutan (contoh: Pertama, Kedua, Kemudian, Selanjutnya, Akhirnya).

• Kata Keterangan Cara (Adverbs of Manner): Kata-kata yang menjelaskan bagaimana suatu tindakan harus dilakukan (contoh: Dengan hati-hati, Perlahan, Selama 5 menit).

4. Contoh Umum

• Resep: Cara memasak hidangan tertentu.

• Manual: Cara menggunakan alat atau perangkat elektronik.

• Tutorial: Cara mengedit video atau membuat akun media sosial.

• Aturan/Keselamatan: Prosedur latihan kebakaran atau aturan permainan.

---

Analisis Mendalam Teks Prosedur

Untuk memahami teks prosedur lebih dalam, penting untuk mengerti perbedaannya tergantung pada konteks dan teknik spesifik yang digunakan agar instruksi efektif.

1. Jenis-Jenis Teks Prosedur

Teks prosedur umumnya terbagi dalam tiga kategori:

• Manual: Fokus pada cara mengoperasikan atau menggunakan perangkat (contoh: Cara menggunakan kamera DSLR).

• Resep: Fokus pada makanan dan minuman, menekankan pada takaran dan waktu yang tepat.

• Protokol/Tips: Fokus pada serangkaian perilaku atau aturan tertentu (contoh: Cara hidup sehat atau Cara tetap aman saat gempa bumi).

2. Detail Linguistik

Selain struktur dasar, bahasa yang digunakan dirancang untuk ketepatan dan kejelasan:

• Kata Kerja Aksi (Action Verbs): Setiap langkah biasanya dimulai dengan kata kerja aksi. Ini adalah kata-kata "melakukan" yang memberi tahu pembaca gerakan apa yang harus dilakukan. (Contoh: Iris bawang, Tuangkan air, Tekan tombol).

• Kata Penghubung Logis (Logical Connectives): Sangat penting untuk bagian "urutan". Tanpa ini, pembaca mungkin akan bingung urutannya. (Contoh: Pertama, siapkan alat. Kemudian, hubungkan kabel. Setelah itu, tunggu lampu berubah hijau).

• Akurasi Teknis: Dalam teks prosedur profesional, penulis sering menyertakan Kata Keterangan Jumlah atau Waktu. Alih-alih hanya mengatakan "rebus air," teks yang mendetail akan mengatakan "rebus air selama 10 menit" atau "tambahkan dua sendok makan gula."

3. Tata Letak Visual dan Format

Teks prosedur sering mengandalkan petunjuk visual untuk membantu pembaca memindai informasi dengan cepat:

• Daftar Bernomor (Numbered Lists): Digunakan untuk langkah-langkah karena urutan sangat krusial.

• Poin-Poin (Bullet Points): Digunakan untuk bahan atau alat karena urutannya biasanya tidak menjadi masalah.

• Ilustrasi: Sering digunakan untuk menunjukkan seperti apa langkah tertentu (seperti "simpul tali" atau "saus yang mendidih") seharusnya terlihat.

4. Mengapa Teks Prosedur Itu Penting?

Tujuan akhirnya adalah reprodusibilitas (kemampuan untuk diulang). Teks prosedur yang ditulis dengan baik memastikan bahwa siapa pun, terlepas dari latar belakang mereka, dapat mengikuti langkah-langkah tersebut dan mendapatkan hasil yang sama persis setiap saat.

DONGENG

 

Ciri-Ciri Dongéng

Bacaan nu judulna “Sangkuriang Kabeurangan” di luhur téh disebutna dongéng. Ari dongéng téh carita rékaan anu anonimus dina wangun basa lancaran. Maksudna rékaan téh lantaran dina dongéng mah kalakuan jeung paripolah palakuna sok pamohalan. Upamana waé sasatoan bisa nyarita kawas manusa.

Ari anonimus maksudna dongéng mah teu kanyahoan saha nu ngarangna. Najan kiwari mah dongéng téh geus aya nu dibukukeun. Malah aya nu didongéngkeun dina radio atawa televisi. Juru dongéng Sunda nu kasohor téh upamana waé: Wa Képoh, Mang Jaya, jeung Mang Barna.

Kiwari dongéng téh lain dipaké mépéndé atawa nyingsieunan budak bangor, tapi geus dijadikeun média hiburan. Husus keur barudak sakola anu resep ngadongéng, ayeuna mah unggal taun ogé sok aya pasanggirina anu diayakeun ku Dinas Pendidikan, Dinas Kabudayaan & Pariwisata, jeung Jurusan Pendidikan Basa Sunda UPI Bandung.

Dongéng nyaéta carita rékaan anu dikarang dina wangun basa lancaran kalawan sumebarna sacara lisan, nyaéta tatalépa ti hiji jalma ka jalma séjénna. Ku kituna, pangarangna tara ieuh kanyahoan, malah ti iraha mimiti sumebarna ogé tara kapaluruh, hésé ditéangan laratanana, alatan ukur dicaritakeun ti hiji riungan ka riungan séjénna. Ukuran carita dongéng ilaharna parondok, méh sarua jeung carpon.

Ku kituna, bisa disebutkeun yén ciri-ciri dongéng téh, di antarana waé:

• Sumebarna sacara lisan.

• Teu kanyahoan saha nu ngarangna (anonim).

• Ngagunakeun basa lancaran.

• Eusi caritana mangrupa rékaan malah réa anu pamohalan.

• Ukurannana ilaharna pondok.

Lian ti éta, aya deui ciri dongéng anu séjénna nyaéta dongéng mah sok ngandung ajén atikan, pangpangna anu patali jeung akal budi. Nu deleka jeung culika, bisana sok cilaka. Ari nu sabar jeung tawékal, pinanggih bagja.

---

Struktur Carita dina Dongéng

Di luhur disebutkeun yén dongéng téh diréka dina basa lancaran. Ku kituna, unsur pangrojongna ogé tangtu méh sarua jeung unsur séjénna anu diréka dina basa lancaran, upamana baé jeung carpon atawa novel. Unsur carita nu ngadeudeul dongéng ngawengku ieu di handap:

• a. Jejer (téma): Téma nyaéta idé, gagasan, atawa jejer pikiran anu ngajiwaan carita. Upamana dongéng “Sasakala Tangkuban Parahu” témana téh perkara moral.

• b. Latar (sétting): Latar atawa sétting nyaéta patempatan, waktu/mangsa, atawa suasana lumangsungna carita. Dina dongéng “Sasakala Tangkuban Parahu” nu jadi latar tempat nyaéta aya di leuweung, karaton, jeung ranggon. Latar waktu nyaéta jaman baheula, beurang, peuting, jeung janari. Ari suasanana aya nu geueuman aya nu pikasediheun.

• c. Palaku (tokoh): Palaku atawa tokoh nyaéta naon-naon (bisa jalma, sasatoan, tutuwuhan, atawa bangsa jin jeung siluman) anu ngalalakon tur dilalakonkeun dina carita. Saban palaku boga pasipatan atawa watek séwang-séwangan, naha sabar, gedé ambek, bageur, atawa angkara murka. Palaku dina dongéng “Sasakala Tangkuban Parahu” di luhur nyaéta raja, Wayungyang, Dayang Sumbi, Si Tumang, jeung Sangkuriang.

• d. Galur (alur): Galur atawa alur nyaéta runtuyan kajadian dina carita anu ngawangun hiji lalakon nepi ka ngaleunjeur. Galur dina dongéng “Sasakala Tangkuban Parahu” di antarana kasang tukang pangaresep raja Karajaan Priangan anu resep moro, ditéma ku lahirna Dayang Sumbi, tuluy lahirna Sangkuriang, ditéma deui ku pundungna Sangkuriang alatan ditakol ku sinduk ku Dayang Sumbi, Sangkuriang tepung deui jeung Dayang Sumbi tuluy ngajak kawin, niat Sangkuriang bolay, tug kajadian nalapung parahu nepi ka nangkub.

• e. Amanat (pesen): Amanat atawa pesan nyaéta rupaning hal atawa perkara nu rék ditepikeun ku pangarang dina karyana. Amanat biasana raket patalina jeung téma. Amanat dina dongéng “Sasakala Tangkuban Parahu” di antara hirup téh kudu asak sasar jeung asak jeujeuhan, kudu panjang pikiran jeung ulah ukur tumamprak kana kaayaan tapi kudu dibarung ku do'a jeung usaha (ihtiar).

---

Papasingan Dongéng

Tina sajumlahing dongéng anu sumebar di masarakat, bisa dipasing-pasing jadi sawatara bagian:

• a. Fabel: atawa dongéng sasatoan, nyaéta dongéng anu eusina nyaritakeun sasatoan kalawan paripolahna saperti manusa. Upamana waé bisa nyarita jeung bisa mikir. Contohna: dongéng "Gajah jeung Sireum", dongéng "Gagak Hayang Jadi Merak".

• b. Parabel: atawa dongéng jalma biasa, nyaéta dongéng anu eusina nyaritakeun paripolah jalma biasa, anu sakapeung mah sok mahiwal, pikaseurieun, tapi lenyepaneun. Contohna: dongéng "Si Kabayan Ngadeupaan Lincar", dongéng "Si Kabayan Ngala Nangka".

• c. Légenda: atawa dongéng sasakala, nyaéta dongéng nu eusina nyaritakeun kajadian atawa asal-muasal hiji hal, tempat, barang, sasatoan, atawa tutuwuhan. Contohna: dongéng "Sasakala Tangkuban Parahu", dongéng "Sasakala Uncal Tandukan".

• d. Sagé: atawa dongéng babad, nyaéta dongéng anu eusina nyaritakeun hiji kajadian atawa hiji jalma, anu aya patalina jeung sajarah. Contohna: dongéng "Sangiang Borosngora", dongéng "Sunan Permana di Puntang".

• e. Mite: atawa dongéng kapercayaan, nyaéta dongéng anu raket patalina jeung kapercayaan masarakat kana bangsa lelembut atawa perkara-perkara anu goib. Contohna: dongéng "Nyi Roro Kidul", dongéng "Ngipri ka Siluman Oray".

---

Dongéng téh asalna sumebar sacara lisan, ngan ayeuna geus aya sawatara dongéng anu geus dibukukeun, upamana waé Dongéng-Dongéng Sasakala (Ki Umbara), Aker Dangsé (Wahyu Wibisana), Jurig Kabayan (Tini Kartini), Sakadang Kuya jeung Sakadang Monyét (Ami Raksanagara), jeung Salawé Dongéng-dongéng Sunda (CM Playte).

Tina sajumlahing dongéng anu aya di Tatar Sunda, aya sawatara dongéng anu geus dipagelarkeun dina wangun drama atawa téater, malah aya anu geus dijieun pilemna, contona dongéng “Sangkuriang” jeung “Si Kabayan”.